Kościół św. Mikołaja w Żarnowie to jedna z nielicznych romańskich świątyń w województwie łódzkim, której historia sięga końca XII wieku. Pierwsze wzmianki o budowli pochodzą z 1191 roku, kiedy książę Kazimierz Sprawiedliwy przekazał ją kolegiacie w Sandomierzu. Co czyni to miejsce wyjątkowym, to fakt, że mimo licznych przebudów i dramatycznego pożaru pod koniec XIX wieku, romańska część kościoła przetrwała i stanowi dziś integralny element znacznie większej, neogotyciej świątyni.

Żarnów w średniowieczu pełnił funkcję kasztelanii i był ważnym ośrodkiem administracji państwa piastowskiego. Kościół służył najprawdopodobniej jako kaplica zamkowa grodu oraz świątynia parafialna. Wzniesiony z kamienia ciosowego, pierwotnie był budowlą jednonawową o romańskim charakterze.

Architektura łącząca wieki

To, co najbardziej fascynuje w żarnowskiej świątyni, to sposób, w jaki różne epoki architektoniczne przenikają się w jednej bryle. Pierwotny romański kościółek został w 1503 roku rozbudowany o późnogotyckie prezbiterium – obszerne i reprezentacyjne, częściowo burząc wschodnią część pierwotnej budowli. W zachodniej części zachowało się przęsło nawy z emporą oraz charakterystyczna okrągła wieża ze spiralnymi kamiennymi schodami prowadzącymi na chór. To rozwiązanie architektoniczne należy dziś do najcenniejszych romańskich detali w regionie.

W bocznych ścianach nawy można dostrzec romańskie pilastry z motywami liści akantu i fantastycznych zwierząt – świadectwo kunsztu średniowiecznych kamieniarzy. W ścianie północnej osadzone jest oryginalne romańskie okno, a we wnętrzu zachowały się trzy ostrołukowe okna gotyckie z maswerkiem. Na kamiennych ścianach starszej części budowli wydrapane są inskrypcje poświęcone ludziom, którzy remontowali kościół – jedna z nich nosi datę 1595 roku i wspomina niejaką Matkę Skórko.

Kościół w Żarnowie bywa określany jako bliźniaczy do kościoła św. Idziego w Inowłodzu – obie świątynie łączy podobna historia budowy oraz romańska proweniencja.

Dramatyczny pożar i neogotycka odbudowa

29 czerwca 1893 roku w Żarnowie wybuchł groźny pożar, który strawił część miasta i niemal całkowicie zniszczył kościół parafialny. Zgliszcza świątyni przez dekadę czekały na odbudowę. Dopiero w 1903 roku ksiądz Jan Wencel podjął się realizacji ambitnego projektu autorstwa Stefana Szyllera – wybitnego warszawskiego architekta znanego z licznych realizacji sakralnych i świeckich w całej Polsce.

Szyller zaprojektował monumentalną, trójnawową świątynię bazylikową w stylu neogotyckim, usytuowaną w poprzek do istniejącego kościoła, z prezbiterium skierowanym na północ. Co niezwykłe, stary kościółek romańsko-gotycki nie został rozebrany, lecz umiejętnie wchłonięty przez nową budowlę – stał się nawą poprzeczną nowej świątyni. Najstarsza, romańska część z zachodnią wieżą przekształciła się w lewe ramię transeptu, a gotyckie prezbiterium znalazło nowe miejsce w strukturze obiektu.

Nowy kościół wzniesiono z ciosów piaskowca, dzięki czemu bryła wydaje się jednorodna mimo różnicy wieków między poszczególnymi częściami. Nad południową fasadą wznosi się wieża na planie czworokąta. Prace rozbudowy trwały do 1917 roku, kontynuowane przez kolejnych proboszczów – księdza Stanisława Raszkowskiego, a później w latach dwudziestych XX wieku przez księdza Józefa Mączyńskiego i księdza Mariana Bijasiewicza.

Wnętrze i wyposażenie

Bogate dzieje kościoła znajdują odzwierciedlenie w jego wyposażeniu. W prezbiterium znajduje się renesansowa nastawa ołtarzowa datowana na początek XVII wieku (około 1610 roku) z rzeźbami Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny oraz figurami św. Mikołaja i św. Erazma po bokach. Ciekawostką jest fakt, że około 1890 roku ten kamienny, renesansowy ołtarz został wyniesiony z kościoła i umieszczony w ogrodzeniu przykościelnym, a w jego miejscu ustawiono polichromowany i złocony ołtarz drewniany.

Wnętrze uzupełniają XVIII- i XIX-wieczne polichromie oraz dekoracje neogotyckie pochodzące z modernizacji przeprowadzonej przez Szyllera. Prezbiterium zbudowane na planie prostokąta nakryte jest trzema przęsłami sklepienia gwiaździstego – charakterystycznego dla architektury gotyckiej. Na zachodniej emporze umieszczone były niegdyś 8-głosowe organy.

Od strony południowej do kościoła przylegała niegdyś kaplica Matki Boskiej Różańcowej i św. Anny, jednak w 1862 roku południową kaplicę rozebrano, a w jej miejscu zbudowano murowaną z cegły i otynkowaną kruchtę z kamienną posadzką. Przy północnej ścianie prezbiterium znajduje się zakrystia.

Prace konserwatorskie i ochrona zabytku

Od kilku lat w kościele parafialnym prowadzone są regularne prace konserwatorskie, mające na celu zachowanie tego wyjątkowego zabytku dla przyszłych pokoleń. Odnowiono najważniejsze elementy stolarki – drzwi wejścia głównego oraz drewniane wrota kościoła, które zostały skutecznie zabezpieczone przed dalszą degradacją. Parafia i mieszkańcy aktywnie wspierają te działania, dbając o to, by historia świątyni pozostawała żywa i dostępna.

Na frontonie kościoła widnieje data 1903, która oznacza przebudowę po pożarze, a nie pierwotną budowę świątyni – co może wprowadzać w błąd przypadkowych obserwatorów.

Dla kogo to miejsce

Kościół św. Mikołaja w Żarnowie zainteresuje przede wszystkim miłośników architektury sakralnej i historii średniowiecznej Polski. To doskonały przykład tego, jak różne epoki mogą współistnieć w jednej budowli – od romańskich fundamentów przez gotyckie prezbiterium po neogotycką rozbudowę z początku XX wieku. Dla osób fascynujących się romaniką to jedna z niewielu okazji w województwie łódzkim, by zobaczyć autentyczne detale z XII wieku.

Warto tu zajrzeć również tym, którzy zwiedzają szlak romańskich kościołów w Polsce – żarnowska świątynia stanowi ważny punkt na mapie najstarszych sakralnych budowli w kraju. Rodziny z dziećmi również znajdą coś dla siebie – spiralne kamienne schody w okrągłej wieży czy tajemnicze inskrypcje na murach mogą rozbudzić wyobraźnię młodszych zwiedzających.

Informacje praktyczne

Kościół pw. św. Mikołaja znajduje się w Żarnowie przy ulicy Szkolnej 12, w powiecie opoczyńskim w województwie łódzkim. Jako czynna świątynia parafialna jest dostępna dla zwiedzających poza godzinami mszy świętych. Msze odprawiane są w niedziele i uroczystości o godzinach: 8:00, 10:00, 12:00 i 17:00, w dni powszednie o 6:30 i 7:00.

Wstęp do kościoła jest bezpłatny. Zwiedzanie warto zaplanować poza godzinami nabożeństw, by móc spokojnie przyjrzeć się detalom architektonicznym i wyposażeniu wnętrza. Na zwiedzenie samego kościoła wystarczy około 30-40 minut, choć miłośnicy architektury sakralnej mogą spędzić tu znacznie więcej czasu, studiując poszczególne elementy z różnych epok.

Obok kościoła stoi drewniana dzwonnica z przełomu XIX i XX wieku, która również zasługuje na uwagę. Dojazd do Żarnowa nie stanowi problemu – miejscowość leży przy drodze wojewódzkiej nr 742, około 30 km na południe od Piotrkowa Trybunalskiego i około 50 km na zachód od Radomia. W pobliżu kościoła można znaleźć miejsca parkingowe.

Kontakt z parafią możliwy jest pod numerem telefonu +48 44 757 70 31 lub przez e-mail: [email protected]. Więcej informacji dostępnych jest na stronie www.parafiazarnow.pl. Warto skontaktować się z kancelarią parafialną, jeśli planuje się zwiedzanie w większej grupie lub potrzebny jest przewodnik, który opowie więcej o fascynującej historii tego miejsca.