Skansen Rzeki Pilicy w Tomaszowie Mazowieckim to pierwsze w Polsce muzeum na wolnym powietrzu poświęcone rzece. Nie jest to typowy skansen z chatami i stodołami – miejsce to opowiada historię Pilicy przez pryzmat tego, co rzeka przez wieki kryła w swoim nurcie i co działo się na jej brzegach. Od działającego młyna wodnego, przez militaria wydobyte z dna, po drewniane budynki przeniesione z różnych zakątków regionu.

Muzeum które powstało z pasji lokalnej społeczności

Historia skansenu zaczęła się w 1999 roku z inicjatywy Stowarzyszenia Przyjaciół Pilicy i Nadpilicza. Pierwszym obiektem był zabytkowy młyn wodny z Kuźnicy Żerechowskiej, który uratowano przed zniszczeniem – stał na terenie zalewowym budowanego zbiornika retencyjnego na Luciąży, dopływie Pilicy. Przeniesiono go do dawnego koryta rzeki w Tomaszowie Mazowieckim i tak narodził się pomysł na całą placówkę.

Początkowo działał jako muzeum społeczne, dopiero od 2005 roku stał się samorządową instytucją kultury. Obecnie jest filią Miejskiego Centrum Kultury w Tomaszowie Mazowieckim. W 2015 roku skansen otrzymał Medal Pro Publico Bono, co dobrze pokazuje jego znaczenie dla regionu.

Co zobaczyć w skansenie – od młyna po czołgi

Serce skansenu to wspomniany młyn wodny z 1925 roku. Nie jest to tylko fasada – młyn wciąż działa i można zobaczyć, jak funkcjonuje cały mechanizm. W środku mieści się ekspozycja poświęcona młynarstwu wodnemu w dorzeczu Pilicy, z niezliczoną ilością eksponatów związanych z tym rzemiosłem. Budynek ma kilka kondygnacji, choć warto wiedzieć, że piętra nie są dostępne dla osób poruszających się na wózkach.

Perełką architektoniczną jest drewniana, bogato zdobiona poczekalnia z przystanku kolejowego Czarnocin. Stoi tu też domek przeniesiony ze Spały, który pełnił funkcję wygódki dla carów polujących w spalskiej puszczy – ciekawostka, która zwykle wywołuje uśmiech u zwiedzających. Obok można zobaczyć wartownię z bramy wjazdowej do rezydencji prezydenckiej.

Wojenne trofea Pilicy – największa kolekcja w Polsce

Dział militarny to coś, czego nie zobaczy się w wielu innych miejscach. Większość eksponatów została wydobyta z Pilicy lub pochodzi z terenów nadpilickich. Rzeka była świadkiem walk podczas II wojny światowej, a jej nurt przez dziesięciolecia ukrywał pozostałości po działaniach wojennych.

Gwiazda kolekcji to jedyny na świecie eksperymentalny, opancerzony ciągnik artyleryjski Luftwaffe na podwoziu SdKfz 8, nazywany potocznie „Lufcikiem”. Wydobyto go z Pilicy w 1999 roku, 54 lata po zatonięciu. Drugi niemiecki ciągnik artyleryjski również trafił do kolekcji. Jest też czołg T-34, który podobno jest najlepiej wyposażonym egzemplarzem spośród wszystkich prezentowanych obecnie w Polsce.

W skansenie upamiętniono również serial „Czterej pancerni i pies” – jeden z najbardziej kultowych polskich seriali telewizyjnych o załodze czołgu Rudy 102.

Ekspozycja plenerowa „Fortyfikacje Linii Pilicy” pokazuje zrekonstruowaną niemiecką transzeję z 1944 roku oraz żelbetowy schron typu Tobruk. Ten 31-tonowy schron został przeniesiony z odległej o 30 kilometrów wsi Włodzimierzów koło Sulejowa – samo jego przetransportowanie było nie lada wyzwaniem logistycznym.

Przyroda i kultura nadpilicka

Skansen to nie tylko historia i militaria. Na terenie można zobaczyć typowy nadpilicki ogród z ulami i kłodami bartnymi, z których w okolicznych lasach pozyskiwano miód. Jest też ekspozycja pokazująca życie codzienne mieszkańców regionu związane z rzeką.

Tuż naprzeciwko skansenu znajduje się Rezerwat Przyrody Niebieskie Źródła – wyjątkowe krasowe zjawisko Nadpilicza. Warto połączyć zwiedzanie obu miejsc, tym bardziej że parking jest wspólny. Niebieskie Źródła to osobna atrakcja, ale doskonale uzupełnia wizytę w skansenie, pokazując przyrodniczą stronę rzeki.

Dla kogo jest to miejsce

Skansen sprawdzi się praktycznie dla każdego. Rodziny z dziećmi znajdą tu sporo do oglądania – młyn, czołgi i ciągniki robią wrażenie na młodszych widzach. Miłośnicy historii, zwłaszcza II wojny światowej, docenią unikatową kolekcję militariów. Osoby zainteresowane architekturą drewnianą i regionalną kulturą również znajdą coś dla siebie.

Miejsce jest spokojne, położone w południowo-wschodniej części Tomaszowa Mazowieckiego. Poza sezonem turystycznym można zwiedzać w komfortowych warunkach, bez tłumów. Teren nie jest zbyt duży, więc nie męczy nadmiernym chodzeniem, ale jest na tyle różnorodny, że warto przeznaczyć na wizytę przynajmniej 1,5-2 godziny.

Informacje praktyczne – godziny, ceny, dojazd

Godziny otwarcia:

• 1 kwietnia – 30 czerwca oraz 1–30 września: wtorek-niedziela 9:00-17:00
• 1 lipca – 31 sierpnia: wtorek-niedziela 10:00-18:00
• 1 października – 31 marca: wtorek-niedziela 9:00-16:00
• Poniedziałki – nieczynne
• Ostatnie wejście na godzinę przed zamknięciem

Ceny biletów:
Dostępne są bilety indywidualne oraz grupowe. Bilet szkolny grupowy (do 20 osób z przedszkoli i szkół) kosztuje 100 zł. Zwiedzanie możliwe jest indywidualnie lub z przewodnikiem – warto rozważyć tę drugą opcję, bo przewodnicy znają wiele ciekawych historii związanych z eksponatami.

Dojazd i parking:
Skansen znajduje się przy ulicy Modrzewskiego 9/11 w Tomaszowie Mazowieckim. Od strony centrum miasta można dojechać ulicą Świętego Antoniego. Przy obiekcie dostępny jest płatny parking, wspólny z Rezerwatem Niebieskie Źródła.

Kontakt:
Telefon: 44 723 00 03 lub 517 080 381
E-mail: [email protected]
Strona: skansenpilicy.pl

Dostępność:
Obiekt jest częściowo dostępny dla osób niepełnosprawnych – parter jest dostępny, ale piętra budynku młyna już nie. Warto o tym pamiętać planując wizytę.