W niewielkiej miejscowości Poświętne, między Opoczynem a Tomaszowem Mazowieckim, stoi jeden z najciekawszych barokowych zespołów klasztornych w centralnej Polsce. Bazylika Filipinów z charakterystyczną kopułą widoczną z daleka to nie tylko zabytek architektury – to działające sanktuarium z ponad 350-letnią historią, które od wieków przyciąga pielgrzymów do cudownego obrazu Świętej Rodziny. Miejsce ma w sobie coś z włoskiego baroku, co nie dziwi, bo prawdopodobnie projektował je architekt Francesco Solari.

Sanktuarium ze słynącym łaskami obrazem

Wszystko zaczęło się od niewielkiej grafiki autorstwa lotaryńskiego artysty Jacques’a Callota, przedstawiającej Jezusa, Maryję i Józefa siedzących przy stole podczas wieczerzy. Obraz kilkukrotnie zmieniał właścicieli, aż trafił do Studzianny, gdzie zaczęły dziać się rzeczy uznane za cudowne. W jednym z objawień Matka Boża poprosiła o wybudowanie kaplicy na wzgórzu zwanym Dziewiczą Górą.

W latach 1673-1674 osiedlili się tu księża filipini – członkowie Kongregacji Oratorium św. Filipa Neri, założonej w XVI wieku w Rzymie. To oni do dziś opiekują się sanktuarium. W 1672 roku rozpoczęto budowę pierwszej drewnianej kaplicy z modrzewiowego drewna według planów prymasa Mikołaja Prażmowskiego. Obecna murowana bazylika powstawała znacznie dłużej – budowano ją w latach 1688-1724 według projektów Adama Konarzewskiego i Tylmana van Gameren, choć przypuszcza się też udział włoskiego architekta Francesco Solariego.

Cudowny obraz przeniesiono do nowej świątyni dopiero 2 lipca 1776 roku. Drewniany kościół rozebrano w 1782 roku, gdy całkowicie urządzono już wnętrze murowanej bazyliki. W 1974 roku, w czasie Jubileuszu Chrześcijaństwa, świątynia otrzymała tytuł bazyliki mniejszej.

W czasie rezurekcji wielkanocnej 1940 roku do kościoła, wypełnionego wiernymi i położonego zaledwie 20 metrów od posterunku żandarmerii niemieckiej, wkroczyli w szyku żołnierze z oddziału majora Henryka Dobrzańskiego „Hubala”.

Barokowa architektura z włoskim rodowodem

Bazylika została zbudowana na planie krzyża rzymskiego jako trójnawowa świątynia z transeptem. Nad skrzyżowaniem naw wznosi się imponująca kopuła na oktagonalnym bębnie, zwieńczona latarnią – widok, który góruje nad całą okolicą i od razu przyciąga wzrok.

Pierwszą rzeczą, którą zauważa się przy bazylice, jest bogato zdobiona dwupiętrowa fasada. W dolnych niszach stoją posągi kapłanów filipińskich – stróżów kościoła. Wyżej umieszczono figury św. Józefa i Maryi. Całość wieńczy rzeźba Jezusa Chrystusa przedstawionego jako Dziecię stojące na kuli ziemskiej i trzymające krzyż. To typowy dla baroku program ikonograficzny, który miał od razu wprowadzać pielgrzymów w atmosferę miejsca.

Wnętrze bazyliki zachwyca barokowym wystrojem. Trzy nawy przecina transept, a nad skrzyżowaniem unosi się wspomniana kopuła wpuszczająca światło przez okna w latarni. Głównym punktem jest oczywiście cudowny obraz Świętej Rodziny, który został koronowany 18 sierpnia 1968 roku przez Prymasa Tysiąclecia kardynała Stefana Wyszyńskiego.

Muzeum parafialne i klasztorne skarby

W budynkach klasztornych przylegających do bazyliki można zobaczyć kilka malowideł z XVIII i XIX wieku. W 2001 roku utworzono tutaj parafialne muzeum, w którym zgromadzono liczne pamiątki zebrane przez księży Filipinów podczas sprawowania opieki nad sanktuarium.

Szczególnie interesujące są podziemia bazyliki. Spoczywają tam szczątki osób związanych z sanktuarium, między innymi jednej z głównych fundatorek – Zofii Anny Starołęskiej-Zbąskiej wraz z jej bratem biskupem Janem Stanisławem Zbąskim. Pochowano tu również murarza Wojciecha oraz pierwszych Filipinów sprawujących posługę w świątyni. To miejsce przypomina, ile pokoleń ludzi związało swoje życie z tym miejscem.

Kaplica św. Anny na Dziewiczej Górze

Oprócz głównej bazyliki warto zajrzeć do kaplicy pw. św. Anny, która stoi na wspomnianej wcześniej Dziewiczej Górze. Została wzniesiona w 1730 roku i jest jednym z kilku obiektów wpisanych do rejestru zabytków. Miejsce to ma szczególne znaczenie, bo właśnie tutaj według tradycji Matka Boża prosiła o wybudowanie pierwszej świątyni.

Nieopodal znajduje się też kościół pw. św. Józefa, wybudowany w latach 1696-1698 w pobliżu dworu Starołęskich w Brudzewicach. Cały zespół sakralny tworzy spójną całość, świadczącą o randze tego miejsca w dawnych czasach.

Filipini, czyli Kongregacja Oratorium św. Filipa Neri, są obecni w Polsce w zaledwie ośmiu parafiach, w tym w dwóch sanktuariach: Studziannie i Gostyniu. Rozpoznać ich można po czarnej sutannie z białą koloratką.

Odpusty i życie sanktuarium

Studzianna szczególnie ożywa podczas dwóch największych odpustów – w Zielone Świątki oraz w dniu św. Michała. Wtedy do sanktuarium przybywają tłumy pielgrzymów, a w całej miejscowości tętni życie. To dobry moment, żeby zobaczyć to miejsce w pełnej okazałości i poczuć jego pielgrzymkowy charakter.

Przez cały rok sanktuarium odwiedzają grupy pielgrzymkowe i indywidualni wierni. Dla tych, którzy chcą spędzić tu więcej czasu, działa Dom Pielgrzyma oferujący noclegi przy sanktuarium. Filipini prowadzą też regularne nabożeństwa i spowiedź.

Dla kogo to miejsce

Studzianna to przede wszystkim cel pielgrzymkowy dla wierzących, ale zainteresuje również miłośników barokowej architektury. Bazylika należy do najciekawszych przykładów baroku w województwie łódzkim, więc warto ją zobaczyć nawet z czysto architektonicznego punktu widzenia. Muzeum parafialne może zainteresować osoby ciekawe lokalnej historii i kultury religijnej.

Rodziny z dziećmi też mogą tu zajrzeć – spacer po terenie sanktuarium, zwiedzanie kaplicy na Dziewiczej Górze i głównej bazyliki to przyjemny sposób na spędzenie popołudnia. Miejsce jest spokojne, otoczone zielenią, więc można tu odpocząć od zgiełku.

Informacje praktyczne – dojazd, godziny zwiedzania

Sanktuarium znajduje się w miejscowości Poświętne nad Pilicą (często używana jest też nazwa Studzianna), w powiecie opoczyńskim, około 15 km na południe od Tomaszowa Mazowieckiego. Adres: ul. Główna 7, 26-315 Poświętne.

Dojazd samochodem jest najprostszy – z Tomaszowa Mazowieckiego drogą wojewódzką nr 726 w kierunku Opoczna. Parking znajduje się przy sanktuarium. Można też dojechać komunikacją publiczną – autobusy kursują z Tomaszowa Mazowieckiego i Opoczna, choć połączenia nie są zbyt częste.

Bazylika jest otwarta codziennie, zazwyczaj od wczesnych godzin rannych do wieczora. Dokładne godziny mszy świętych i nabożeństw można sprawdzić na stronie parafii lub pod numerem telefonu 602 515 445. Muzeum parafialne zwiedzać można po wcześniejszym umówieniu z księdzem.

Wstęp do bazyliki jest bezpłatny. Na zwiedzanie samej świątyni wystarczy około 30-45 minut, ale warto zarezerwować więcej czasu, jeśli planuje się również wizytę w muzeum i kaplicy św. Anny. Spokojne zwiedzanie całego zespołu klasztornego zajmie około 1,5-2 godzin.

Kontakt z Domem Pielgrzyma: tel. 602 515 445 (ks. Włodzimierz) lub 506 046 425, e-mail: [email protected]. Warto zarezerwować nocleg wcześniej, szczególnie przed głównymi odpustami.