Opactwo Cystersów w Sulejowie to średniowieczny zespół klasztorny założony w 1176 roku przez księcia Kazimierza Sprawiedliwego. To jedyne obronne opactwo cysterskie, które przetrwało na ziemiach polskich – otoczone murami z basztami i wieżami, które do dziś wyznaczają granice tego wyjątkowego miejsca. Nie każdy wie, że w tych murach nocował Władysław Jagiełło ze swoją armią tuż przed wyruszeniem pod Grunwald.

Dziś to połączenie kilku funkcji w jednym miejscu. Działający kościół, niewielkie muzeum w dawnym wirydarzu, hotel w starych zabudowaniach gospodarczych i browar w budynku po klasztornej gorzelni. Całość otrzymała status pomnika historii, co stawia ją w gronie najcenniejszych polskich zabytków.

Historia pełna dramatycznych zwrotów

Mnisi z Burgundii, którzy osiedlili się tutaj w XII wieku, stworzyli prawdziwe gospodarstwo. Warsztaty, młyny, browary, tartaki, gorzelnie – opactwo było samowystarczalne i dobrze prosperowało. Aż do 1259 roku, kiedy Tatarzy spalili je doszczętnie.

Udało się odbudować, nawet rozbudować. W XV wieku klasztor stał się na tyle istotny, że zawitali tu polscy królowie. Władysław Łokietek, Kazimierz Wielki, Kazimierz Jagiellończyk – lista gości robi wrażenie. Najsłynniejszy był pobyt Władysława Jagiełły w 1410 roku, gdy armia kwaterowała tu przed marszem na Grunwald.

Według legendy rycerze zdążający pod Grunwald ostrzyli miecze na kolumnach portalu kościoła. Ślady tych nacięć podobno widoczne są do dziś.

Po kolejnych najazdach tatarskich w XV wieku zdecydowano o budowie murów obronnych. Powstały fortyfikacje wzmocnione sześcioma basztami i wieżami. Najstarsza z nich, zwana mauretańską, istniała już wcześniej, ale została spalona i odbudowana. Pod koniec XVI wieku opactwo było już solidnie chronione.

Nie uratowało to jednak przed kolejnymi dramatami. Podczas najazdu szwedzkiego w XVII wieku opactwo ponownie spłonęło, a mnisi zostali wymordowani. Duże zniszczenia poczynił też pożar z 1790 roku. Ostateczny cios przyszedł w 1819 roku – kasata zakonu. Dobra przeszły na własność państwa, kościół włączono do parafii, a klasztor zaczął podupadać.

Odbudowę rozpoczęto przed II wojną światową i kontynuowano po niej, ale prawdziwy zwrot nastąpił dopiero w latach 80. XX wieku, gdy cystersi wrócili do Sulejowa. Od tego momentu kompleks przeszedł gruntowną renowację.

Co zobaczyć w opactwie

Najważniejszy jest romański kościół pw. NMP i św. Tomasza Kantuaryjskiego z XIII wieku. To budowla, która łączy w sobie dwie epoki – romańską i wczesną gotycką. Główny portal z około 1230 roku zachwyca schodkową formą, kolumnami z ozdobnymi kapitelami i półkolistym tympanonem. Wnętrze z krzyżowo-żebrowymi sklepieniami robi wrażenie swoją surowością i monumentalnością.

W dawnym wirydarzu i kapitularzu urządzono niewielkie muzeum. Prezentuje historię opactwa, życie mnichów, zbiory sakralne. To kameralny punkt, ale dobrze opowiada o tym miejscu – szczególnie dla osób, które chcą zrozumieć, jak wyglądało codzienne życie cystersów.

Warto przejść się wzdłuż murów obronnych i przyjrzeć się basztom. Fortyfikacje z XV-XVI wieku zachowały się w zaskakująco dobrym stanie. To jedyne tego typu rozwiązanie wśród polskich opactw cysterskich – gdzie indziej nie znajdziecie takiego połączenia funkcji sakralnej i obronnej.

Hotel Podklasztorze i browar klasztorny

Część dawnych zabudowań gospodarczych przekształcono w Hotel Podklasztorze. Recepcja mieści się w budynku, gdzie kiedyś był browar prowadzony przez zakonnych braci. Hotelowa część zajmuje dawne spichlerze. Można tu przenocować i poczuć klimat tego miejsca po godzinach zwiedzania.

W starej gorzelni, gdzie mnisi produkowali trunki, dziś działa Restauracja „Miód i Wino” oraz Browar Podklasztorze. Nawiązanie do tradycji klasztornego browarnictwa jest tutaj całkiem dosłowne – można spróbować piw warzone na miejscu i dań inspirowanych dawną kuchnią klasztorną.

W Podklasztorzu kręcono słynną scenę porwania księcia Bogusława przez Kmicica w „Potopie” Jerzego Hoffmana. Tutaj też powstał serial dla młodzieży „Janka” z lat 1989-1990.

Dla kogo to miejsce

Opactwo sprawdzi się dla miłośników historii i architektury średniowiecznej. Osoby zainteresowane zakonem cystersów znajdą tu autentyczne świadectwo ich obecności w Polsce – nie rekonstrukcję, ale prawdziwy kompleks klasztorny z ośmioma wiekami historii.

Rodziny z dziećmi również sobie poradzą. Mury obronne, baszty, legendy o rycerzach ostrzących miecze – to działa na wyobraźnię. Zwiedzanie nie jest męczące, teren da się obejść w godzinę, może półtorej jeśli spokojnie.

Dla osób szukających spokojnego miejsca na weekend – połączenie zwiedzania z noclegiem w hotelu i spacerem nad Pilicą może być dobrym pomysłem. Okolica jest malownicza, niezbyt zatłoczona.

Praktyczne informacje

Opactwo znajduje się w Sulejowie w dzielnicy Podklasztorze, na wschód od rzeki Pilicy. Adres: ul. Opacka 13, 97-330 Sulejów. Dojazd z trasy nr 12 Piotrków Trybunalski – Opoczno – zjazd na północ za mostem przez Pilicę. Z Warszawy to około 1 godzina 40 minut samochodem.

Kościół jest czynny i można go zwiedzać, najlepiej poza godzinami mszy. Muzeum w kapitularzu i wirydarzu ma własne godziny otwarcia – warto sprawdzić aktualne informacje na stronie sulejow.cystersi.pl przed wizytą. Szczegółowe dane o cenach biletów i godzinach najlepiej zweryfikować bezpośrednio w opactwie pod numerem telefonu: 044 61 62 584.

Na zwiedzanie samego kompleksu warto zarezerwować godzinę do półtorej. Jeśli planujecie posiłek w restauracji czy degustację piw z browaru, doliczycie kolejną godzinę lub więcej. Informacje o hotelu Podklasztorze znajdziecie na hotelpodklasztorze.pl.

Najlepiej wybrać się w cieplejsze miesiące – od wiosny do jesieni. Spacer po murach i terenie opactwa jest wtedy przyjemniejszy, a sama okolica nad Pilicą wygląda ładnie. Zimą też można zwiedzać, ale część atrakcji będzie mniej dostępna.